The Lead Plates at the Rom Press

די בלײַענע פּלאַטן פֿון ראָמס דרוקערײַ

Here Sutskever imagines an attack by Ghetto fighters using lead from the Rom press in Vilna.

The poem was written in the Vilna Ghetto on 12th September 1943. This setting was composed in 2021 and sung at the Yiddish Open Mic Cafe Ghetto commemoration on 18 April 2021

Source: Penguin Book of Modern Yiddish Verse pp 678-9

Arrayed at night, like fingers stretched through bars
To clutch the lit air of freedom
We made for the press plates, to seize
The lead plates at the Rom printing works
We were dreamers, we had to be soldiers
And melt down for our bullets the spirit of the lead

At some timeless native lair
We unlocked the seal once more
Shrouded in shadow, by the glow of a lamp
Like Temple ancients dipping oil
Into candelabrums of festal gold
So, pouring our line after lettered line did we

Letter by melting letter the lead
Liquified bullets, gleamed with thoughts
A verse from Babylon, a verse from Poland
Seething, flowing into the one mould
Now must Jewish grit, long concealed in words
Detonate the world in a shot

Who in the ghetto has beheld the hands
Of Jewish heroes clasping weapons
Has beheld Jerusalem in its throes
The crumbling of those granite walls
Grasping the words smelted into lead
Conning their sounds by heart

English translation by Neal Kozodoy

Mir hobn vi finger geshtrekte durkh gratn
tsu fangen di likhtike luft fun der fray
Durkh nakht zikh getsoygn, tsu nemen di platn
di blayene platn fun Roms drukeray
Mir, troymer, badarfn itst vern soldatn
un shmeltsn oyf koyln dem gayst funem blay

Un mir hobn vider geefnt dem shtempl
tsu epes a heymisher eybiker heyl
Mit shotns bapantsert, bay shayn fun a lempl
gegosn di oysyes – a tseyl nokh a tseyl
Azoy vi di zeydes a mol inem templ
in gildene yontev menores – dem eyl

Dos blay hot geloykhtn bayn oysgisn koyln
makhshoves – tsegangen an os nokh an os
A shure fun bovel, a shure fun poyln
gezotn, gefleytst in der zelbiker mos
Di yidishe gvure, in verter farhoyln
muz oyfraysn itster di velt mit a shos

Un ver s’hot in geto gezen dos klezayen
farklamert in heldishe yidishe hent
Gezen hot er ranglen zikh Yerusholaim
Dos faln fun yene granitene vent
Farnumen di verter, farshmoltsn in blayen
un zeyere shtimen in hartsn derkent

מיר האָבן װי פֿינגער געשטרעקטע דורך גראַטן
צו פֿאַנגען די ליכטיקע לופֿט פֿון דער פֿרײַ
דורך נאַכט זיך געצױגן, צו נעמען די פּלאַטן
די בלײַענע פּלאַטן פֿון ראָמס דרוקערײַ
מיר, טרױמער, באַדאַרפֿן איצט װערן סאָלדאַטן
און שמעלצן אױף קױלן דעם גײַסט פֿונעם בלײַ

און מיר האָבן װידער געעפֿנט דעם שטעמפּל
צו עפּעס אַ הײמישער אײביקער הײל
מיט שאָטנס באַפּאַנצערט, בײַ שײַן פֿון אַ לעמפּל
געגאָסן די אותיות – אַ צײל נאָך אַ צײל
אַזױ װי די זײדעס אַ מאָל אינעם טעמפּל
אין גילדענע יום־טובֿ מנורות – דעם אײל

דאָס בלײַ האָט געלױכטן בײַם אױסגיסן קױלן
מחשבֿות צעגאַנגען – אַן אות נאָך אַן אות
אַ שורה פֿון בבֿל , אַ שורה פֿון פּױלן
געזאָטן געפֿלײצט אין דער זעלביקער מאָס
די ייִדישע גבֿורה , אין װערטער פֿאַרהױלן
מוז אױפֿרײַסן איצטער די װעלט מיט אַ שאָס

און װער ס’האָט אין געטאָ געזען דאָס כּלי־זײן
פֿאַרקלאַמערט אין העלדישע ייִדישע הענט
געזען האָט ער ראַנגלען זיך ירושלים
דאָס פֿאַלן פֿון יענען גראַניטענע װענט
פֿאַרנומען די װערטער, פֿאַרשמאָלצן אין בלײַען
און זײערע שטימען אין האַרצן דערקענט